مسئولیّتِ پاسخگویى انسان در قبال كارهایى كه انجام مى‌دهد، بارها در قرآن مطرح شده است، از جمله: «فَوَ ربّك لنسئلنّهم اجمعین»²¹ به پروردگارت سوگند كه از همه‌ى مردم سؤال خواهیم كرد. و یا در جایى دیگر مى‌خوانیم: «و قفوهم انّهم مسئولون»²² آنها را متوقّف كنید، آنها باید بازخواست شوند. به هر حال در روز قیامت، از افكار و نیات، از جوانى و عمر، از درآمد و مصرف، از انتخاب رهبر و اطاعت از بزرگان، سؤال خواهد شد.

سؤال: چگونه است كه در آیه دیگرى مى‌فرماید: از هیچ جنّ و انسى سؤال نمى‌شود؟ «فیومئذٍ لا یسئل عن ذنبه انس ولا جان»²³

پاسخ: در قیامت صحنه‌ها متفاوت است و هر صحنه‌اى شرایط خاص خود را دارد. مثلاً در یك موقف وقتى از انسان‌ها سؤال شود، آنها مى‌توانند با زبان پاسخ‌گو باشند، امّا در موقف دیگر بر لب‌هاى آنان مهر مى‌زنند و دیگر اعضا وجوارح به شهادت بر اعمال مى‌پردازند.

امام رضا علیه السلام فرمود: خداوند به آدم علیه السلام خطاب فرمود: «یابن آدم، بمشیّتى كنت انت الّذى تشاء لنفسك ما تشاء» یعنى من اراده كرده‌ام كه تو با خواست خودت آزاد باشى.²⁴

---

21) حجر، 92.

22) صافّات، 24.

23) الرحمن، 39.

24) تفسیر صافى.

خداوند، مالك حقیقى ومطلق هستى است و مالك در تصرّف در محكومش، مورد مؤاخذه واقع نمى‌شود. «ربّ العرش... لا یسئل»

كسى مى‌تواند سؤال كند كه طلبى و یا حقّى داشته باشد و هیچ كس از خداوند طلبى و یا بر او حقّى ندارد. «لا یسئل»

كسى مى‌تواند از خداوند بازخواست كند كه مافوق او و بر او برترى داشته باشد و چنین موجودى نیست. «لا یسئل»

انسان‌ها در قبال كارهایشان مسئول و متعهّدند. «و هم یسئلون»

سؤال ومؤاخذه، بهترین نشانه بر مسئولیّت ومهم‌ترین علامت بر آزادى و اختیار انسان‌هاست. «وهم‌یسئلون» (آرى انسان مجبور بازخواست نمى‌شود، زیرا بازخواست و سؤال از فرد مجبور و بى‌اختیار، عقلاً قبیح است.)