۞ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنشَأَ جَنَّـٰتٍ مَّعۡرُوشَـٰتٍ وَغَيۡرَ مَعۡرُوشَـٰتٍ وَٱلنَّخۡلَ وَٱلزَّرۡعَ مُخۡتَلِفًا أُكُلُهُۥ وَٱلزَّيۡتُونَ وَٱلرُّمَّانَ مُتَشَـٰبِهًا وَغَيۡرَ مُتَشَـٰبِهٍۚ كُلُواْ مِن ثَمَرِهِۦٓ إِذَآ أَثۡمَرَ وَءَاتُواْ حَقَّهُۥ يَوۡمَ حَصَادِهِۦ وَلَا تُسۡرِفُوٓاْۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡرِفِينَ
141
در آیه 99 همین سوره خواندیم: «اُنظروا الى ثمره اذا أثمر» هنگامى كه درخت بار آورد، با دقّت به آن نگاه كنید. در این آیه مىخوانیم كه «كلوا من ثمره اذا اثمر»، هنگامى كه بار داد، بخورید. نتیجه اینكه: خوردن باید با تأمّل و دقّت باشد، نه غافلانه.
امام باقرعلیه السلام پس از تلاوت این آیه فرمود: شخصى زراعتى داشت كه تمام محصولاتش را صدقه مىداد و خود و عیالش بىچیز مىماندند. خداوند این عمل را اسراف خواند. 490
این آیه، درس خداشناسى را همراه با اجازه مصرف خواركىها و رسیدگى به طبقات محروم و انفاق به آنان و اعتدال داشتن و زیادهروى نكردن در مصرف و انفاق را بیان مىكند. «انشأ، كلوا، آتو، لا تسرفوا» چنانكه در جاى دیگر نیز مىخوانیم: «و الّذین اذا انفقوا لمیسرفوا و لمیقتروا و كان بین ذلك قواماً» 491
امام صادقعلیه السلام ذیل این آیه فرمودند: حتّى اگر مسلمان یافت نشد، حقِّ برداشت را به مشرك فقیر بپردازید 492 در روایتى دیگر فرمود: این حقِّ برداشت، غیر از زكات است. 493
امام صادق علیه السلام فرمود: میوه را در شب برداشت نكنید و شبانه درو نكنید تا فقیران نیز بتوانند حاضر شوند و چیزى بگیرند. 494
در سوره «ن والقلم» نیز مىخوانیم كه خداوند باغ كسانى را كه تصمیم گرفتند شبانه و به دور از چشم فقرا میوهها را بچینند و به آنها ندهند، سوزاند.
492) بحار، ج93، ص96.
493) برهان، ج1، ص557.
494) كافى، ج3، ص565.
تنوّع میوهها و محصولات كشاورزى، آن هم از یك آب وخاك، نشانه قدرت الهى است. «انشأ... مختلفاً اُكله» خداوند براى خود در محصولات، حقّى قرار داده است. «آتوا حقّه»
(آرى، نور و هوا، آب و خاك، توان و نیرو و فكر و استعداد، همه و همه از آنِ خداوند است و او بر همه حقّ دارد.)
در انفاق نیز میانهرو باشیم. «و آتوا حقّه یوم حصاده و لاتسرفوا»
اسلام، دین اعتدال است، هم تحریم نابجا را ممنوع مىكند (در آیه قبل) و هم مصرف بىرویّه را. «لاتسرفوا»
شرط مصرف، پرداخت حقّ محرومان است. «كلوا... آتوا حقّه»
مقدار مصرف، محدود به عدم اسراف است. «كلوا... لا تسرفوا»
هنگام برداشت محصول، به یاد محرومان باشیم. «یوم حصاده»
تولید و محصول را در زمانى برداشت كنیم تا زمینهى بهرهبردارى دیگران هم باشد. «یوم حصاده»
هنگام رسیدن وبرداشت محصول، آمادگى انسان براى انفاق بیشتر است، پس فرصت را از دست ندهیم. «آتوا حقّه یوم حصاده»
میوهى نارس نخورید ومیوه را تازه مصرف كنید. «كلوا من ثمره اذا اثمر»
اسرافكار، مبغوض خداوند است. «انّه لایحبّ المسرفین»