وَجَزَٰٓؤُاْ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثۡلُهَا فَمَنۡ عَفَا وَأَصۡلَحَ فَأَجۡرُهُۥ عَلَى ٱللَّهِۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلظَّـٰلِمِينَ
40
وَلَمَنِ ٱنتَصَرَ بَعۡدَ ظُلۡمِهِۦ فَأُوْلَـٰٓئِكَ مَا عَلَيۡهِم مِّن سَبِيلٍ
41
تفسیر نور
و جزاى بدى بدیى مانند آن است، پس هر كه عفو كند و اصلاح نماید پس پاداش او بر خداست همانا او ستمكاران را دوست ندارد.
و كسانى كه بعد از ظلم دیدنشان (براى رفع آن) یارى مىطلبند بر آنان راه (نكوهشى) نیست.
نکتهها
در قرآن كریم دوبار عبارت «فأجره على اللّه» آمده است: یك بار در سورهى نساء آیه 100 كه مربوط به مهاجرین مخلص است و یك بار در این آیه كه مربوط به عفو از بدىهاى مردم است، پس معلوم مىشود پاداش عفو و اصلاح هم وزن پاداش مهاجرت الى اللّه است.قانون مماثلت در اسلام: از آنجا كه قوانین اسلام طبق عقل وفطرت و عدل است، در امور مختلف برابرى را با صراحت مطرح كرده است كه ما چند نمونه را در اینجا بیان مىكنیم:
«فمن اعتدى علیكم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدى علیكم»43 هركس به شما تعدّى و تجاوز كرد، به مانند آن بر او تعدّى كنید.
«و لهنّ مثل الّذى علیهنّ بالمعروف»44، و براى زنان همانند وظایفى كه بر دوش آنها است، حقوق شایستهاى قرار داده شده است.
«و مَن قتله منكم متعمّداً فجزاء مثل ما قتل من النعم»45، هر كس از شما به عمد شكارى را در حال احرام بكشد كیفر و كفّارهاش كشتن نظیر آن حیوان از چهار پایان است.
«و ان عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به»46 و هرگاه خواستید مجازات كنید تنها به مقدارى كه بر شما تعدّى شده كیفر دهید.
نمونه مماثلت در سنّتهاى الهى:
«مكروا و مكراللّه»47 دشمنان نقشه كشیدند و خداوند چارهجویى كرد.
«یخادعون اللّه و هو خادعهم»48 (منافقین) مىخواهند خدا را فریب دهند در حالى كه او آنها را فریب مىدهد.
«انما نحن مستهزؤون اللّه یستهزىء بهم»49 (مىگویند:) ما (آنها) را مسخره مىكنیم، خداوند آنها را مسخره مىكند.
«نسوا اللّه فانساهم»50 خدا را فراموش كردند و خدا نیز آنان را به فراموشى گرفتار كرد.
«فلمّا زاغوا ازاغ اللّه»51 هنگامى كه آنها از حقّ منحرف شدند، خداوند قلوبشان را منحرف ساخت.
«و ان عُدتم عُدنا»52 هرگاه برگردید، ما بازمىگردیم.
«للّذین احسنوا الحسنى وزیادة»53 كسانى كه نیكى كردند، پاداش نیك وزیاده بر آن دارند.
«رضى اللّه عنهم و رضوا عنه»54 خداوند از آنها خشنود و آنها از او خشنود خواهند بود.
آنان كه در دنیا مىگفتند: «سواء علینا اوعظت ام لم تكن من الواعظین»55 براى ما تفاوت نمىكند كه ما را انذار كنى یا نكنى، (بیهوده خود را خسته نكن) در قیامت مىگویند: «سواء علینا اجزعنا ام صبرنا»56 چه بىتابى كنیم و چه شكیبایى، تفاوتى براى ما ندارد.
«مَن كان فى هذه اعمى فهو فى الآخرة اعمى»57 آنها كه در این جهان (از دیدن چهره حقّ) نابینا بودند، در آنجا نیز نابینا هستند.
«فاذكرونى اذكركم»58 به یاد من باشید تا به یاد شما باشم.
اگر خداوند به ما دستور مىدهد: «صلّوا علیه و سلّموا تسلیما»59 بر پیامبر درود فرستید و سلام گویید وتسلیم فرمانش باشید، در مقابل به پیامبر دستور مىدهد: «و صلّ علیهم»60 به آنها كه زكات مىپردازند درود بفرست.
43) بقره، 149.
پیامها
انتقام عادلانه در مقابل خشونت جایز است. «و جزاء سیّئة سیّئة مثلها» عفو و اصلاح از كسى كه قدرت انتقام دارد، پاداش بزرگى در پى خواهد داشت. «فمن عفا و اصلح فاجره على اللّه»
قصاص و مجازات باید مطابق جنایت باشد (نه متفاوت با آن كه موجب افراط و تفریط شود). «جزاء سیّئة سیّئة مثلها»
مقدّمه و بستر اصلاح گذشت است، در شرایط انتقام و كیفر، اصلاح زمینهاى ندارد. «فمن عفا و اصلح»
عفو از بدى دیگران كافى نیست باید او را اصلاح كرد. «عفا و اصلح»
تنها برخورد قانونى كافى نیست، بلكه اخلاق و عاطفه نیز لازم است. «سیئة مثلها» قانون است و «عفا و اصلح» عاطفه و اخلاق است.
دریافت الطاف الهى مشروط به عفو و اصلاح است نه انتقام. «فاجره على اللّه»
در انتقام پاداش نیست ولى در عفو پاداش است. «فمن عفا... فاجره على اللّه»
تشویق به عفو و اصلاح، براى دفاع از ظالم نیست. «انّه لا یحبّ الظالمین»
ظالم محبوب خدا نیست خواه ابتدائاً ظلم كند یا در انتقام پا را از حقّ فراتر گذارد. «انّه لا یحبّ الظالمین»
انتقام براى كسى است كه قدرت دارد، ولى هر كس توان ندارد حقّ اوست كه از دیگران استمداد طلبد. «لمن انتصر بعد ظلمه»
قصاص قبل از جنایت نارواست. «بعد ظلمه...»
انتقام از ستمگر، حقّ مشروع انسان است كه نه در دنیا مورد سرزنش است و در آخرت عقاب دارد. «و لمن انتصر بعد ظلمه فاولئك ما علیهم من سبیل»