وَمَا مِن دَآبَّةٍ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا طَـٰٓئِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيۡهِ إِلَّآ أُمَمٌ أَمۡثَالُكُمۚ مَّا فَرَّطۡنَا فِي ٱلۡكِتَـٰبِ مِن شَيۡءٍۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ يُحۡشَرُونَ
38
تفسیر نور
و هیچ جنبندهاى در زمین و هیچ پرندهاى كه با دو بال خود پرواز مىكند، نیست مگر اینكه آنها هم اُمّتهایى چون شمایند. ما در این كتاب (قرآن یا لوح محفوظ) هیچ چیز را فرو گذار نكردیم، سپس همه نزد پروردگارشان گرد مىآیند.
نکتهها
قرآن توجّه خاصّى به زندگى حیوانات دارد و از یادآورى خلقت، شعور و صفات آنها در راه هدایت مردم استفاده مىكند. «و فى خلقكم و ما یبثّ من دابّة آیات لقوم یوقنون» 310 در روایات وتجارب انسانى هم نمونههاى فراوانى دربارهى شعور و درك حیوانات به چشم مىخورد و براى یافتن شباهتها و آشنایى با زندگى حیوانات، باید اندیشه و دقّت داشت. 311 «امم أمثالكم»مراد از «كتاب» در آیه، یا قرآن است یا «لوح محفوظ» كه در واقع كتاب خلقت است.
در آیات دیگر هم تعبیراتى چون: «تبیاناً لكلّ شىء» 312 ، «كلٌّ فى كتاب مبین» 313 آمده كه نشانهى كامل بودن قرآن است.
امام باقر علیه السلام فرمود: نشان كمال قرآن این است كه ریشه و سرچشمهى همه سخنان رسول اللّه و ائمّهعلیهم السلام است، پس هر گاه حدیثى گفتیم، سند قرآنى آن را از ما بخواهید.
در حدیثى پیامبر اكرمصلى الله علیه وآله از قیل و قال و فساد مال و سؤالات پى در پى، نهى مىكند. از امام باقر علیه السلام سند قرآنى آن را پرسیدند، فرمود: سند نهى از قیل و قال، آیه «لا خیرَ فى كَثیر مِن نَجواهم الاّ مَن أمَرَ بِصدقةٍ أو مَعروفٍ أو اصلاح بَینَ النّاس» 314 است. سند فساد مال، آیه «و لاتؤتوا السفهاء أموالكم الّتى جعل اللَّه لكم قیاماً» 315 و سند سؤال نابجا این آیه است: «لاتسألوا عن أشیاء اِن تبد لكم تسؤكم» 316
شعور حیوانات
از آیات و روایات و تجارب برمىآید كه شعور، ویژه انسان نیست. به نمونههایى توجّه كنید:
حضرت سلیمان همراه با سپاهیانش از منطقهاى عبور مىكردند، مورچهاى به سایر مورچگان گفت: فورى به خانههایتان بروید، تا زیر پاى ارتش سلیمان له نشوید. 317 شناخت دشمن، جزو غریزهى مورچه است، ولى اینكه نامش سلیمان و همراهانش ارتش اویند، این بالاتر از غریزه است.
هدهد در آسمان از شرك مردم زمینى مطلع شده و نزد سلیمان گزارش مىدهد كه مردم منطقهى سبأ، خداپرست نیستند. آنگاه مأموریّت ویژهاى مىیابد. شناخت توحید و شرك و زشتى شرك و ضرورت گزارش به سلیمان پیامبر و مأموریّت ویژهى پیامرسانى، مسألهاى بالاتر از غریزه است. 318
این كه هدهد در جواب بازخواست حضرت سلیمان از علّت غایب بودنش، عذرى موجّه و دلیلى مقبول مىآورد، نشانه شعورى بالاتر از غریزه است. 319
اینكه قرآن مىگوید: همه موجودات، تسبیح گوى خدایند ولى شما نمىفهمید، 320 تسبیح تكوینى نیست، زیرا آن را ما مىفهمیم، پس قرآن تسبیح دیگرى را مىگوید.
در آیات قرآن، سجده براى خدا، به همه موجودات نسبت داده شده است. «وللَّه یسجد ما فى السموات و ما فى الارض...» 321
پرندگان در مانور حضرت سلیمان شركت داشتند. «وحشر لسلیمان جنوده من الجن و الانس والطیر» 322
حرف زدن پرندگان با یكدیگر و افتخار سلیمان به اینكه خداوند، زبان پرندگان را به او آموخته است. «علّمنا منطق الطیر» 323
آیهى «واذا الوُحوشُ حُشِرَت» 324 ، محشور شدن حیوانات را در قیامت مطرح مىكند.
آیهى «والطّیر صافّات كلٌّ قد عَلِم صلاته و تسبیحه» 325 ، نشانهى شعور و عباد آگاهانهى حیوانات است.
وجود وفا در برخىحیوانات، از جمله سگ نسبت به صاحبخانه وفرزندانش.
تعلیم سگ شكارى و سگ پلیس براى كشف قاچاق، یا خرید جنس، نشانهى آگاهى خاصّ آن حیوان است.
اسلام از ذبح حیوان در برابر چشم حیوان دیگر، نهى كرده است كه این نشانهى شعور حیوان نسبت به ذبح و كشتن است.
310) جاثیه، 4.
311) تفسیر مراغى.
316) مائده، 101 ؛ تفسیر نورالثقلین.
پیامها
قدرت الهى در آفرینش و هدفدارى خلقت، نسبت به همهى موجودات یكسان است. «من دابّة... ولا طائر ...» نظم و زندگى اجتماعى، مخصوص انسانها نیست، بلكه در زندگى حیوانات هم مشاهده مىشود. «اُمم أمثالكم»
انسانها و حیوانات، همه نیاز به تدبیر الهى دارند. خداوند، طبق مصلحت به آنها شعور مىدهد، و همه داراى نظم و نظامى هستند. «اُمم أمثالكم»
قرآن كریم، جامعترین و كاملترین كتاب آسمانى است. «ما فرّطنا فى الكتاب من شىء»
آنچه سبب هدایت، تربیت ورشد انسانهاست، در قرآن آمده است. (قرآن در اثبات حقانیّت پیامبراسلام و هدایت مردم هیچ گونه كاستى ندارد) «ما فرّطنا فى الكتاب»
در حقّ حیوانات هم ظلم یا كوتاهى نكنیم، آنها هم مثل ما حقّ حیات دارند. «اُمم 326 أمثالكم»
معاد و حشر، تنها مخصوص انسانها نیست. «و ما من دابّة... ثمّ الى ربّهم یحشرون»
حركت همه موجودات به سوى خداوند یك حركت تكاملى و جلوهاى از ربوبیّت الهى است. «الى ربّهم یحشرون»
326) تفسیر قرطبى.