فَٱصۡبِرۡ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقٌّۚ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعۡضَ ٱلَّذِي نَعِدُهُمۡ أَوۡ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيۡنَا يُرۡجَعُونَ
77
تفسیر نور
پس (اى پیامبر!) صبر كن كه وعدهى خداوند حقّ است. پس هرگاه بخشى از آن چه را به آنان وعده دادهایم به تو نشان دهیم، یا (پیش از آن) تو را از دنیا ببریم، (در هر صورت) به سوى ما بازمىگردند (و عذاب را مىچشند).
نکتهها
در این سوره ضمن این كه سه بار از مجادله و ستیز كفّار سخن به میان آمده است،165 خداوند به پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله مىفرماید: پس صبر كن كه وعدهى خدا حقّ است.هم تهدید دشمنان لازم است و هم تسلّى دوستان. آیات قبل براى تهدید كفّار ستیزهجو بود و این آیه براى تسلّى پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله و مؤمنان.
رفتار پیامبر صلى الله علیه وآله با مردم
تمام برخوردهاى پیامبر با مردم، طبق فرمان خداوند بوده است، نه سلیقهى شخصى و این برخوردها در موارد گوناگون و با افراد مختلف، متفاوت بوده است. آیاتى را كه در این زمینه وجود دارد مىتوان به دو دسته تقسیم كرد:
دستهى اوّل: آیاتى كه دربارهى رفتار و برخورد آرام با مردم سخن مىگوید.
دستهى دوم: آیاتى كه در مورد برخوردهاى تند با منحرفان و نااهلان نازل شده است.
در این جا از هر دو مورد، آیاتى را به عنوان نمونه ذكر مىكنیم:
دستهى اول: آیات مربوط به برخوردهاى آرام و مثبت پیامبر با مردم.
«فاصبر» (آیهى مورد بحث).
«و اخفض جناحك لمن اتّبعك من المؤمنین»166 بال و پر خود را براى مؤمنانى كه از تو پیروى مىكنند، بگستر.
«و صلّ علیهم انّ صلاتك سكن لهم»167 بر آنان درود فرست (و دعا كن) زیرا دعاى تو، مایهى آرامش آنان است.
«اُدع الى سبیل ربّك بالحكمة و الموعظة الحسنة»168 با حكمت و اندرز نیكو، مردم را به سوى پروردگارت دعوت نما.
«فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم»169 آنها را ببخش و براى آنها آمرزش بخواه و با آنان مشورت كن.
«اِدفع بالتى هى احسن»170 بدى را با نیكى دفع كن.
«تَعالَوا الى كلمة سواء بیننا و بینكم»171 بیایید به سوى كلام و سخنى كه میان ما و شما یكسان است.
«فبایعهن و استغفر لهن»172 با آنها بیعت كن و براى آنها (از درگاه خداوند) طلب آمرزش نما.
«قل اذن خیر لكم»173 بگو گوش دادن او به نفع شما است.
«اذا جاءك الذّین یؤمنون بآیاتنا فقل سلام علیكم»174 هرگاه كسانى كه به آیات ما ایمان دارند نزد تو آیند به آنها بگو سلام بر شما.
«لو كنتَ فظّاً غلیظ القلب لانفضّوا من حولك»175 اگر خشن و سنگدل بودى از اطراف تو پراكنده مىشدند.
«و ان جنحوا للسلم فاجنح لها»176 اگر (دشمنان) به صلح تمایل داشتند (تو نیز) تمایل نشان بده.
«بشّر المؤمنین بان لهم من اللّه فضلاً كبیراً»177 مؤمنان را بشارت ده كه براى آنها از سوى خداوند فضل و پاداش بزرگى است.
دستهى دوم: آیات مربوط به رفتار قاطعانه با نااهلانى كه قابل هدایت نیستند.
«فاعرض عنهم»178 از آنها روى بگردان.
«فلا تطع المكذبین ودّوا لو تدهن فیدهنون»179 از تكذیب كنندگان اطاعت مكن كه آنها دوست دارند نرمش نشان دهى تا نرمش نشان دهند. (نرمشى توأم با انحراف از مسیر حقّ)
«جاهد الكفّار و المنافقین و اغلظ علیهم»180 با كافران و منافقان ستیز كن و بر آنان سختگیرى.
«هم العدو فاحذرهم»181 آنان دشمنان تو هستند، از آنها برحذر باش.
«لئن لم ینته المنافقون و الذّین فى قلوبهم مرض و المرجفون فى المدینه لنغرینك لهم ثم لا یجاورونك فیها الا قلیلاً»182 اگر منافقین و آنها كه در دلهایشان بیمارى است و (همچنین) آنها كه اخبار دروغ و شایعات بى اساس در مدینه پخش مىكنند دست از كار خود برندارند تو را بر ضد آنها مىشورانیم و جز مدّت كوتاهى نمىتوانند در كنار تو در این شهر بمانند.
«لا تصلّ على احد منهم مات ابدا و لا تقم على قبره»183 بر مردهى هیچ یك از منافقان نماز مگزار (و براى دعا و استغفار) برابرش نایست.
«ذرهم فى خوضهم یلعبون»184 آنها را در گفتگوهاى لجاجت آمیزشان به حال خود رها كن تا بازى كنند.
«لا تقم فیه»185 در آن (مسجد ضرار) هرگز (براى نماز) نایست.
«لا تطع الكافرین و المنافقین و دَع اذاهم»186 از كافران و منافقان اطاعت مكن و به آزارهاى آنها اعتنا مكن.
165) غافر، 35، 56 و 61.
179) قلم،- 9.
پیامها
یاد قدرت الهى نسبت به تنبیه و كیفر مجرمان، عامل امید و صبر است. «بئس مثوى المتكبّرین فاصبر» تأخیر در كیفر مجرمان، نباید سبب شك و تردید شود. «فاصبر ان وعداللّه حقّ»
حقّ بودن وعدههاى الهى، مایهى صبر و آرامش است. «فاصبر» زیرا «ان وعداللّه حقّ»
پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله در انتظار كیفر كفّار در دنیاست، ولى خداوند طبق حكمت كار مىكند و انتظارات پیامبر حكمت او را به هم نمىزند. «اما نرینّك او نتوفّینّك»
صبر در برابر ناملایمات، حدّى ندارد و تا پایان عمر باید صبر كرد. «فاصبر... امّا... نتوفینّك»
خداوند در كیفر مجرمان عجله ندارد. «امّا نرینك... او نتوفینّك»
در دنیا ممكن نیست مجرمان مجازاتِ كامل شوند؛ سراى دیگرى لازم است. «بعض الذّى نعدهم»
كارهاى الهى زمان بندى دارد و هر یك در زمان خود واقع مىشود. «نرینّك... او نتوفینّك»
مرگ نابودى نیست، تحویل و تحوّل است. «نتوفینّك»
مرگ براى همه است، حتّى براى پیامبران. «نتوفینّك»
هیچ كس از دست قدرت خداوند فرار نخواهد كرد. «الینا یرجعون»
احضار افراد در قیامت اجبارى است. «یُرجعون»